Mistrz przystosowania. Szakal, kuzyn psa

Jako jeden z nielicznych ssaków tworzy parę na całe życie, wspólnie z partnerką wychowuje szczenięta i broni rodziny. Takim zdecydowanym monogamistą jest szakal – średniej wielkości kuzyn psa, dużo mniejszy od wilka.

Wyróżnia się cztery gatunki:

  • szakal złocisty,
  • szakal pręgowany,
  • szakal czaprakowy,
  • szakal etiopski (rzadko spotykany).
Szakal złocisty
fot. Shutterstock

Złocisty

To szakal (Canis aureus) najpospolitszy i żyjący na największym obszarze: nie tylko w północnej Afryce, ale też w Azji i Europie (Półwysep Bałkański aż po południowe Węgry). Jest jednym z większych szakali – mierzy 40-50 cm w kłębie i waży 6-14 kg.

Żywi się drobnymi zwierzętami, padliną i roślinami. Łatwo przystosowuje się do rozmaitych warunków i rodzajów pokarmu. Nie pogardzi owocami czy owadami. Umie obyć się długo bez wody. Podstawę stada stanowi para, której towarzyszy potomstwo, czasem także z poprzednich miotów. Jednak szakal złocisty może też wieść życie singla lub być członkiem „kilkuosobowej” rodziny.

Nierzadko młode szakale wiążą się w pary przed opuszczeniem domu rodzinnego. Rodzice nie zachowują się wtedy jak Capuleti i Montecchi z „Romea i Julii”, bo niechęć do obcych obejmuje tylko przedstawicieli… tej samej płci. Samce odganiają obce samce, a samice – samice.

Para szakali spędza z sobą niemal cały czas. Zaloty są długie i złożone, obejmują wokalizacje, tańce, pozorowane walki. Partnerzy zgrywają nawet swoje cykle płciowe. Samiec jest nie tylko romantycznym zalotnikiem, ale też dobrym ojcem. Dzieli się pokarmem z ciężarną partnerką, a potem z dziećmi.

Jeśli parze towarzyszy starsze potomstwo, to kiedy ukończą kilka tygodni, para może wspólnie wybierać się na poszukiwanie pokarmu, podczas gdy starsi bracia i siostry czuwają nad młodszymi.

pręgowany szakal na drodze
fot. Shutterstock

Pręgowany

Najmniej agresywny i krwiożerczy – zdarzyło się, że wszedł do zagrody z kaczkami, aby dobrać się do ich jedzenia, całkowicie ignorując ptaki. Ten typ szakala (Canis adustus) występuje w centralnej i południowej Afryce. W przeciwieństwie do kuzynów zamieszkuje lasy i zarośla. Nazywa się trochę na wyrost: po prostu na każdym boku ma poziomy czarny pas oddzielony od szarawego czapraka białym pasem.

Jest nieco mniejszy niż szakal złocisty, a trochę większy niż czaprakowy. Zwykle żeruje samotnie, czasem w grupie rodzinnej. W porze deszczowej je bezkręgowce, a w suchej drobne ssaki. Lubi owoce. Może żyć w parach, grupach rodzinnych lub samotnie. Nie unika ludzi, widuje się go nawet w centrach miast. Wychowany od szczenięcia łatwo się oswaja i wykazuje wiele psich zachowań.

Szakal Czaprakowy patrzy w obiektyw
fot. Shutterstock

Czaprakowy

Ten najmniejszy (wysokość 30-48 cm, waga 7-13,5 kg) i najbardziej mięsożerny oraz agresywny z szakali (Canis mesomelas) umie w pojedynkę zabić zwierzę kilkakrotnie większe od siebie. Jedna populacja tego gatunku żyje na południu Afryki, a druga na wschodzie. Skamieniałości wskazują na to, że jest najstarszym żyjącym przedstawicielem rodzaju Canis, który przetrwał w niezmienionej formie od plejstocenu.

Przypomina lisa – ma drobną głowę ze skośnymi oczami i wielkimi uszami. Ojciec i starsze dzieci pomagają w wychowaniu maluchów, ale podczas gdy u szakali złocistych i pręgowanych stosunki w obrębie grupy są zwykle przyjazne, to w rodzinie szakali czaprakowych choć panuje wojskowy dryl, i tak wciąż wybuchają spory. Ten gatunek ma bardzo konfliktowy charakter i bzika na punkcie hierarchii.

wilk etiopski podczas spaceru
fot. Shutterstock

Etiopski

Najbliższy kuzyn wilka i psa domowego z wszystkich afrykańskich gatunków psowatych. Zwany też wilkiem etiopskim, abisyńskim lub kaberu (Canis simensis) występuje jedynie w Etiopii. Mierzy do 60 cm w kłębie i waży 13-20 kg. Umaszczeniem przypomina lisa, ale nie jest z nim blisko spokrewniony.

Zamieszkuje otwarte, trawiaste tereny wyżynne i górskie. Żywi się głównie gryzoniami, a żyje samotnie lub w grupach rodzinnych. Podobnie jak u likaonów samce pozostają w stadzie przez całe życie, a samice je opuszczają, w wieku około dwóch lat, aby dołączyć do innej watahy.

Dominująca samica w stadzie dopuszcza tylko dominującego samca, ale z innych stad każdego obcego. Obliczono, że nawet do 70 proc. kryć może dotyczyć samców z innych stad. W tej niewierności chodzi o zwiększenie różnorodności genetycznej.

W 1990 i 2003 r. szakala etiopskiego zdziesiątkowały epidemie wścieklizny. Chociaż wprowadzono program ochrony, to liczebność tych szakali ciągle spada; dziś jest ich niespełna 500 sztuk.

dwa szakale stoją i patrzą w obiektyw
fot. Shutterstock

Niebezpieczne związki

W Indiach samotne szakale wygnane ze stada znalazły sobie szczególny sposób na całkiem niezłe życie. Szakal znajduje tygrysa, przebywa w jego pobliżu i żywi się resztkami upolowanej przez niego zwierzyny.

Czasem i tygrys ma z tego jakąś korzyść, bo szakal sygnalizuje mu obecność zdobyczy. Tygrysy zazwyczaj ignorują szakale i ich nie zabijają.

Bóg o głowie szakala

W egipskiej mitologii nosi imię Anubis i jest kojarzony z życiem pozagrobowym. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z tekstów znalezionych w piramidach z okresu Starego Państwa.

W starożytnym Egipcie szakala kojarzono z cmentarzami, ponieważ odgrzebywał ludzkie ciała i je zjadał. Z pogrzebową rolą wiążą się też przydomki Anubisa: „Ten, który jest na swoim pagórku” (strażnik umarłych i cmentarzy), „Ten, który jest w miejscu balsamowania” (związany z mumifikacją).

Młody szakal leży i patrzy w obiektyw
fot. Shutterstock

Chwilowy przodek

Rozmiar i zachowanie szakala złocistego skłoniły etologa prof. Konrada Lorenza do przyjęcia koncepcji, że jest on jednym z przodków psa domowego, zwłaszcza ras europejskich. Argumentował to tak:

Szakal ma taką wielkość jak zdziczałe formy psa (dingo czy psy pariasy), wilki zaś są większe, poza tym tylko rasy północne wykazują silną hierarchiczność, podczas gdy te bardziej ucywilizowane traktują człowieka raczej jak rodzica niż przewodnika.

Prof. Lorenz wycofał się ze swej tezy ze względu na złożony repertuar wycia u szakali, którego nie ma u psów i wilków. Badania genetyczne potwierdziły, że przodkiem psa jest wilk, a szakal złocisty jest jedynie ich bliskim kuzynem.

Krzyżówka do wyszukiwania

W Rosji wyhodowano rasę do pracy węchowej na bazie krzyżówek szakala złocistego i psa domowego. Jej twórcą jest Klim Sulimow – stąd mówi się o „psie Sulimowa”. Wykorzystał on lapinporokoirę, (lapoński pies do pasienia reniferów), która wniosła do rasy odporność na niskie temperatury.

Szakal obdarzył ją wspaniałym węchem. Półszakale okazały się trudne w układaniu, dlatego znów skrzyżowano je z lapinporokoirą. Później dolano jeszcze krwi foksteriera, lundehunda i szpica. Krzyżówki zawierające ok. 25 proc. krwi szakala spełniły oczekiwania: są małe, zwinne, podatne na szkolenie i obdarzone doskonałym węchem. Na moskiewskim lotnisku Szeremietiewo szukają materiałów wybuchowych.

Autor: Urszula Charytonik